در ذهن زمان را رسم مىكند . پس معناى اينكه زمان وجود دارد يعنى منشأ انتزاعش كه آنِ سيال است در خارج وجود دارد كه اين آنِ سيال خود داستانى دارد . شيخ در بعضى از كلماتش به آنِ سيال قائل است و در بعضى ديگر جداً آن را نفى كرده است . ظاهراً در طبيعيات به آنِ سيال قائل است اما در الهيات با برهان آن را نفى كرده است . عجيب است كه مرحوم آخوند هم در بعضى كلماتش آنِ سيال را تأييد كرده است و در بعضى كلمات ديگر خود به شدت آن را رد كرده است . ولى مرحوم آخوند به گونه‌اى به آنِ سيال قائل است كه با وجود زمان در خارج منافات ندارد . ما ان شاء اللَّه به بحث زمان و « آن » كه برسيم بحث خواهيم كرد كه آيا مسئلهء آنِ سيال مىتواند درست باشد يا نه . البته شايد آن معنايى را كه مرحوم آخوند مىگويد كه با وجود خارجى زمان منافات ندارد در آخر همين بحث هم مطرح كنيم « 1 » ، ولى به آن معنا كه حاجى مىگويد ابداً درست نيست ، كه در آينده در اين باره بحث خواهيم كرد . اين ، بحث اولى است كه مرحوم آخوند با شيخ مىكند كه جنبهء نقد و ايراد دارد و ديديم كه شيخ گفت حركت نمىتواند در خارج وجود داشته باشد و آخوند جواب داد كه شما در نحوهء وجود حركت اشتباه كرده‌ايد و بعد هم گفت شما چطور قائل به زمان هستيد ؟ . بحث دومى كه مرحوم آخوند با شيخ دارد جنبهء احكام دارد كه در جلسهء بعد مطرح مىكنيم . اگر اين بحث يك مقدار طول بكشد عيب ندارد براى اينكه اگر در اوايل ، مطالب روشن شود بعدها كه به مطالب مشكل مىرسيم به‌طور ساده ترى رد مىشويم . اما اگر از اين مطالب رد بشويم و توضيح كافى ندهيم بعدها به جاهايى مىرسيم كه به كلى گيج خواهيم شد .

--> ( 1 ) . [ اين بحث در انتهاى بحث حاضر مطرح نشده است . ]